بورس کالا در ایران

بورس‌های کالایی، در دنیا دارای سابقه طولانی هستند که در ایران نیز بورس کالا با بیش از ۱۵ سال سابقه در حالی پا به عرصه اقتصادی گذاشت که از مهمترین اهداف تاسیس این بورس ایجاد بازاری قانونمند، شفاف سازی معاملات و قیمت ها، حذف واسطه گری های غیرضروری و مبادله آزاد کالا بین عرضه کنندگان و تقاضا کنندگان است. پایگاه خبری بازار سرمایه «سنا» در رابطه با اهداف و ماموریت های بورس کالای ایران و نقش آن در اقتصاد کشور به گفت و گو با علی صالح آبادی، مدیرعامل بانک توسعه صادرات ایران و رییس سابق سازمان بورس و اوراق بهادار پرداخته است که شرح آن را در ادامه می خوانید.

* به اعتقاد شما چرا بورس کالا در اقتصاد ایران متولد شد؟

بورس کالا به موجب قوانین توسعه ای در کشور برای ایجاد شفافیت در بازارهای کالایی و کشف قیمت مناسب و آزادسازی قیمت محصولات صنعتی و ایجاد رقابت در این صنایع شکل گرفت. ابتدا بورس فلزات تهران و سپس بورس کشاورزی راه اندازی شد؛ اما بورس کالای کشاورزی حجم معاملات قابل توجهی نداشت در حالی که بورس فلزات بورس فعالی بود و معاملات آن رونق خوبی پیدا کرده بود. از این رو تصمیم گرفته شد تا این دو بورس با هم ادغام شوند و در سال ۱۳۸۶ به موجب ابلاغ قانون بازار اوراق بهادار، شرکت بورس کالای ایران فعالیت خود آغاز کرد.

در این میان پس از نمایان شدن اثرات واقعی شدن قیمت فلزات برای بخش تولید کشور، در بودجه سال ۱۳۸۶، بندی مبنی بر آزادسازی قیمت محصولات پتروشیمی قرار گرفت؛ چرا که پیش از این قیمت گذاری این محصولات دولتی بود. به این ترتیب آزادسازی قیمت محصولات پتروشیمی هم از طریق بورس اتفاق افتاد. یعنی در بهمن ماه سال ۸۶ اولین محصولات پتروشیمی در بورس کالای ایران پذیرفته شد و در سال ۸۷ بسیاری ازمحصولات پتروشیمی در بورس کالا پذیرفته شدند و شفافیت قیمت محصولات پتروشیمی هم در بستر این بورس اتفاق افتاد و رقابت و آزادسازی قیمت های این کالاها رقم خورد.

به بیان دیگر، اگر صنعت پتروشیمی امروز در کشور ما رشد کرده و حجم صادرات قابل توجهی را از آن خود کرده، مرهون آن تصمیم است که محصولات پتروشیمی در بورس کالای ایران پذیرفته شدند و قیمت این محصولات واقعی شد. با واقعی شدن قیمت محصولات صنعت پتروشیمی، طرح های توسعه ای بسیاری در این صنعت شکل گرفت. بخش خصوصی در صنعت پتروشیمی فعال شد و شرکت های فعال در این حوزه وارد بورس اوراق بهادار شدند و حجم بازار سرمایه ایران بزرگ شد. نهایتا با توسعه این صنعت شاهد صادرات قابل توجه در این بخش هستیم که در شرایط تحریم بخش قابل توجهی از ارز کشور را که از جمله درآمد غیرنفتی است، تولیدکنندگان این صنعت تامین می کنند.

* در حال حاضر حدود ۱۵ سال از راه اندازی نخستین بورس کالایی در کشور ما می گذرد. اما گاهی اوقات مشاهده می کنیم که بورس کالا هنوز درحال اثبات خود در اقتصاد است و مقاومت هایی در مسیر توسعه این بورس دیده می شود.

به نظر شما ریشه این مقاومت ها چیست؟

بورس کالا با هدف ایجاد شفافیت شکل گرفت و به منظور اینکه رقابت در بازار شکل بگیرد و قیمت ها و عرضه و تقاضا شفاف شود. گاهی شاهد هستیم که نرخ ارز با قیمت ها در بازارهای جهانی نوسان می کند. طبیعتا باید قیمت کالاها در بورس کالا نیز به موازات نوسانات قیمتی ارز و نرخ رهای جهانی تعدیل شود تا به شفافیت و فضای رقابتی خللی وارد نشود. در این رابطه، یکسری ملاحظاتی وجود دارد که بخشی از این ملاحظات به حقوق مصرف کننده بر می گردد تا براساس این ملاحظات، مصرف کننده در کشور هم با افزایش قیمت کالای مورد نظرش مواجه نشود. یا در زمانی که کاهش قیمتی اتفاق می افتد، ملاحظات تولید کننده مطرح می شود. چرا که تولید کننده ممکن است از این کاهش قیمت ها متضرر شود. به طور مثال، دوران هایی را شاهد بودیم که عرضه کننده‌ها در مقابل کاهش قیمت مقاومت داشتند.

زمانیکه قیمت نفت به ۳۰ دلار کاهش یافت، طبیعتا قیمت فلزات هم در دنیا کاهش پیدا می کرد؛ بنابراین عرضه کننده ها در مقابل افت قیمت مقاومت می کردند. در مقابل، زمانیکه قیمت ها افزایش می یابد، عرضه کنندگان به افزایش قیمت ها علاقه مند هستند و در مقابل خریداران نسبت به این افزایش قیمت از خود مقاومت نشان می دهند. بنابراین بعضی از این مقاومت ها به ملاحظات عرضه کننده و تولید کننده، مصرف کننده و دستگاه ها و نهادهای دولتی ذی ربط بر می گردد. بطوریکه گاهی برخی دستگاه های دولتی ذی ربط هم در مقابل هر یک از این شرایط مقاومت دارند.

بنابراین زمانی که این شرایط تحت تاثیر نوسانات قیمتی به وجود می آید معمولا به اشتباه مقصر اصلی بورس کالا شناخته می شود. این در حالی است که در شرایط مختلف بازارها همه فعالان صنایع اعم از تولیدکننده و مصرف کننده و دستگاه ها و نهادهای دولتی، طبیعت و ذات بازار در افزایش و کاهش قیمت ها را بپذیرند. کما اینکه ما در بورس اوراق بهادار هم این شرایط را داریم.

در بازار سهام نیز زمانی افزایش شاخص ها اتفاق می افتد و در زمانی دیگر شاهد کاهش قیمت ها هستیم. بنابراین متناسب با شرایط اقتصاد کشور و بازارهای جهانی و تحت تاثیر نوسانات نرخ ارز و در نهایت تغییرات سودآوری بنگاه ها، طبیعتا شاخص بورس هم نوسان می کند که البته این نوسانات در بازار سهام و بین سرمایه گذاران بیشتر از بازیگران بورس کالا جا افتاده است که باید این فرهنگ عمومی و پذیرش نوسان در بورس کالا هم اتفاق بیفتد که البته زمان بر است.

* با وجود آنکه بورس کالا برای فاصله گرفتن از اقتصاد دولتی راه اندازی شده است چرا بعضا مانند همین چند ماه گذشته شاهد بازگشت نرخ های دستوری در اقتصاد هستیم؟

البته باید این چند ماه گذشته را به عنوان یک دوره استثنایی در نظر گرفت؛ چرا که در این برهه زمانی شاهد نوسانات زیادی در نرخ ارز بودیم که بخش قابل توجهی از آن کاذب بود و پس از مدتی با کاهش مواجه شد. در طول این مدت، بخشی از این نوسانات ارز ناشی از تحولات سیاسی و اقتصادی بود که توجیه پذیر است؛ اما بخش زیادی از این نوسانات توجیه پذیر نبود و دلایل غیراقتصادی داشت و ناشی از هیجانات کاذب ایجاد شده در بازار بود.

در آن شرایط بخشی از رشد قیمت ها کالاها نیز ناشی از نوسانات کاذب نرخ ارز بود. بنابراین باید آن دوران را یک دوره خاص و استثنایی تلقی کرد که خوشبختانه از آن عبور کردیم. با این حال، بورس کالا ابزارهای متنوعی در اختیار دارد که می تواند در شرایط مناسب و بسته به حجم تقاضا کاربرد داشته باشد و باید در چنین شرایطی از این ابزارها بیشتر بهره برد.

* به اعتقاد شما بورس کالا در سال های پیش رو می تواند به مرجع قیمتی محصولات مختلف تبدیل شود؟

به نظر من با ورود خارجی ها به بورس کالا این هدف امکان پذیر است و می توان به این سمت حرکت کرد که بورس کالا به مرجع قیمتی محصولات مختلف تبدیل شود؛ اینکه عرضه کنندگان داخلی در بازار وجود داشته باشند و متقاضیان و خریداران داخلی و خارجی نیز در آن حضور یابند. همچنین برای محصولاتی که در تولید آنها مزیت نسبی داشته و سهم قابل توجهی از تولید آن محصولات را در دنیا در اختیار داریم، می توانیم به مرجع قیمتی در منطقه و حتی در دنیا تبدیل شویم.

* چشم انداز شما از آینده بورس کالا چیست؟

تصویری که من برای سال های اینده بورس کالا تصور می کنم این است که یک رسالت بورس کالا باید کشف قیمت منصفانه و رقابت پذیر باشد تا علاوه بر بازیگران داخلی، خریداران خارجی در سطح منطقه کالاهای مورد نظر خود را از بورس کالای ایران تامین کرده و قیمت های موردنظر خود را از این بازار استخراج کنند. در داخل نیز هم متقاضی و هم عرضه کننده باید احساس کنند که می توانند محصول را به راحتی و با قیمت منصفانه در بورس معامله کنند که این نیازمند گسترده شدن حجم عرضه ها و تنوع کالاها به همراه اعتقاد نهادهای مرتبط به بازار رقابتی است.

همچنين بورس کالای ایران باید محلی برای تامین مالی باشد که خوشبختانه امروز به کمک ابزار معاملاتی سلف و سلف موازی استاندارد، این هدف محقق شده تا در کنار بازار نقدی و معاملات فیزیکی که هدف آن شفافیت و کشف قیمت منصفانه است، بازار سلف به تامین مالی صنایع کمک کرده است و تولیدکنندگان می توانند از اوراق سلف استاندارد موازی هم برای بازه های زمانی کوتاه مدت و هم بلند مدت استفاده کنند.

سرانجام

بنابراین بورس محلی قانونمند است که دو طرف معامله در بورس به منافع خود می رسند. چرا که از یک سو، خیال عرضه کننده راحت است که پول خود را طبق ضوابط و به موقع دریافت می کند؛ مصرف کننده هم مطمئن است که کالای مورد نیاز خود را با حجم معین و کیفیت بالا دریافت می کند. افزون بر این، اگر در یک معامله بین خریدار و فروشنده هم اختلافی در بورس به وجود بیاید، می توانند به هیات داوری مراجعه کنند که رأی این هیات قطعی و لازم الاجراست؛ بنابراین حقوق مصرف کننده و تولید کننده در بورس کالا تضمین می شود و این از مزیت های بورس کالاست.

به این ترتیب، بورس کالا هم محل شفافیت و کشف قیمت منصفانه است و هم محل رقابت و تامین مالی است. ضمن اینکه ریسک معامله گران نیز در آن قابل پوشش است؛ به شرط آنکه ابزارهای مشتقه را در کالاهایی که امکان پذیر است، راه اندازی کنیم. همه این موارد، کارکردهای بورس کالاست و فکر می کنم بورس کالا با توجه به گسترش حجم معاملات آن که در سال های گذشته چندین برابر شده، این قابلیت را دارد که طی ۱۰ سال آتی در وظایف کارکردی خود پیشرو بوده و با گسترش حجم معاملات و بزرگتر شدن بازار متشکل کالایی کشور، هم به تولید و صادرات کمک کند و هم افزایش کیفیت در تولید و استانداردسازی کالاها را به ارمغان آورد.

بورس ۲۴

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *